YERLEŞİM VE ÇEVRE

GENEL BİLGİLER

Osmanlı Devleti döneminde özellikle 17. ve 18. yüzyıllarda Balıkesir önemli bir üretim ve ticaret kentidir. 1912 yılında hizmete alınan Bandırma – İzmir demiryolu ile kent İzmir ve İstanbul ile entegre hale gelmiş ve bu durum kentin ekonomisinin canlanmasını sağlamıştır.



Hâlihazırda kentin en önemli akslarından biri olan Milli Kuvvetler Caddesi ise 1916 yılında açılmıştır. Bu caddenin açılması sırasında da birçok kentsel yenileme çalışması yapılmıştır.

Cumhuriyet sonrasında Balıkesir’in büyümesi ve yeniden kent niteliğine ulaşmasındaki önemli bir etken, askeri kolordu merkezi olarak seçilmesidir. Bunun yanı sıra Marmara ve Ege bölgelerini bağlayan kara ve demir yolları üzerinde durak noktası olması, kentin gelişmesini destekleyen önemli etken olmuştur.

Kent 1950’lere dek yağ lekesinin dağılmasını andıran bir biçimde ilk yerleşim çekirdeğine bağlı olarak büyümüştür. XIX. Yüzyıl sonuna dek, batı ve güneybatı yönleriyle büyüyen kent, bu alanda konutların eğim sınırına dayanmasıyla birlikte 1900lerin başında kuzeye doğru yayılmaya başlamıştır. Cumhuriyet dönemine değin, kentin çarşısı Anafartalar Caddesi boyunca yer alıyordu. Cumhuriyet sonrasındaki gelişme bu çekirdekten bağımsız olmamış, kent merkezi Anafartalar Caddesini kesen yollar boyunca kuzeye doğru yayılmıştır.

1940’larda hükümet konağının yeri değiştirilmiştir ve merkezin güneye Vasıf Çınar Caddesine doğru genişlemesine neden olmuştur. Balıkesir Parkı da bu dönemlerde dizayn edilmeye başlanmıştır. 03 Ağustos 1950 akşam saatlerinde Balıkesir’ de meydana gelen büyük yangın, Balıkesir kent merkezindeki tüm dükkânları ve çevresindeki mahalleleri içine almış ve Balıkesir’ in büyük kısmının yanmasına neden olmuştur. Yangın postaneye kadar ilerleyerek çok geniş bir alana yayılmış ve saatlerce kontrol altına alınamamıştır. Onlarca kişi ölmüş, binden fazla ev yanmış ve Balıkesir halkı aylarca ekonomik zorluk çekmiştir.

Yangının çıkış sebebi enteresandır. Yangın bir tuhafiyeci dükkânındaki çıtpıtların farelerce kemirilmesiyle ortaya çıkan kıvılcımın elektrik kontağını etkilemesiyle meydana gelmiştir. Yangın sonrasında Yeni Çarşı adıyla modern belediye çarşısı yapılmış ve merkez yeniden düzenlenmiştir.

Cumhuriyet dönemindeki planlama çalışmalarına bakıldığında ilk olarak 1944 yılında yürürlüğe giren Egli Planı dikkat çekmektedir. Planda düzenli yapı adalarının oluşturulmaya çalışıldığı görülmektedir. Plan açıklama raporunda, kentsel gelişimin kuzey ve doğu yönlerinde olması gerektiği vurgulanmış, kentin özellikle demiryolu güzergahı üzerinde bulunması nedeniyle gelişime uygun bir bölgede bulunduğu belirtilmiştir.

1950’ de kent merkezi tekrar inşa edilen Balıkesir kenti, 1950’ li yıllarda Bulgaristan’dan gelen muhacırlara Gaziosmanpaşa Mahallesi ve Plevne Mahallesi kurulmasıyla tekrar hareketlenmiştir. Şehir böylece güneydoğuya doğru büyümeye devam etmiştir. Köylerden kente göç eden insanlar ise, daha çok Çay deresinin kuzeyindeki Oruçgazi ve Kayabey Mahallelerinin yukarılarını oluşturmuşlar ve böylelikle bir taraftan da kuzeye doğru şehir yayılmıştır.1960’lardan sonra kentin çevresindeki ucuz alanlarda taşralaşma başlamıştır.

Kuzeyde Tepebaşı ve Maltepe, güneyde Dinkçiler ve Plevne mahallelerinin bir bölümü, doğuda ise Gümüşçeşme ve Gündoğan mahalleleri başlıca taşra alanlarıdır. Sanayi bölgesine yakınlığı nedeniyle, Gündoğan mahallesi hızlı bir gelişme yaşamıştır. Kentin içinden geçen Bursa-İzmir, karayolu ve yakın çevresi üst gelir gruplarının yaşadığı alan olmuştur.

Güneydeki Kasaplar ve 6 Eylül ile kuzeydoğudaki Atatürk mahalleleri bu eğilimin en yoğun olduğu konut alanları olarak şekillenmiştir. 1950 yılında veledromlu olarak 12.000 bin kişilik Balıkesir Stadyumu inşa edildi. Balıkesir’ de ilk kolonya imalathanesi de 1950 yılında açılmıştır.

1960 yılında kent silüetlerinden Kervansaray Otel hizmete girmiş ve varlığını 2003 yılına dek sürdürmüştür. 1963 yılında 1.600 kişilik Kapalı Spor Salonu ve yakınındaki alana Atatürk Anıtı yapıldı ve Balıkesir Parkı son halini aldı. 1966 Balıkesir Tenis Kortları hizmete açıldı. Yine 1966’ da Balıkesirspor kurulmuştur. 1969 yılında Park içine 1.300 seyirci kapasiteli Açık Yüzme Havuzu inşa edildi ve hizmete girdi.

1974 yılında Balıkesir Belediyesi’ nin aldığı bir kararla, Adnan Menderes Mahallesi kurulmuş ve 1981’de ilk konutlar tamamlanmıştır. Bursa yolu üzerindeki esen evler, elliiki evler; güneydeki öğretmen evleri, PTT evleri, şoför evleri ve 26 evler 70’li yıllarda inşa edilerek düzenli siteler ortaya çıkmıştır. 1975 yılında Uludağ Üniversitesi’ ne bağlı çeşitli yüksekokullar ve fakülteler açılmıştır.

1970’li yılların sonunda Balıkesir, bugünkü genel şeklini almıştır. Necatibey İlköğretmen Okulu-Enstitüsü, Ordudonatım ve Polis Okulu şehri eğitim merkezi yapmıştır. Bu dönemlerde Kepsut Caddesi çevresi sanayi bölgesi olarak ortaya çıkmıştır. 1980’de Organize Sanayi Bölgesi yapılması planlanmış, ancak 2000’li yıllarda tamamlanmıştır.

Temeli 1910 yılına dayanan ve çeşitli şekilde eğitim veren öğretmen okulu, 1982 yılında fakülteye dönüştürülen Necatibey Eğitim Fakültesi lisans eğitimi vermeye başlamıştır. 1992 yılında Balıkesir Üniversitesi kurulmuştur.

2000’li yıllarda kentin altyapısı yenilenmiş ve doğalgaz kullanımına başlanmıştır. 2007 yılında TOKİ aracılığıyla yeni konutlar yapılarak yeni bir mahalle daha kurulmuştur.

Balıkesir’de geleneksel kent merkezi Zağnos Paşa Camisi, Karesi Türbesi ve Kuva-yi Milliye Müzesi gibi çeşitli dönemlerden günümüze kalmış olan pek çok mimari değere ev sahipliği yapmaktadır. Bunun yanında yaşanan pek çok kentsel soruna karşın, mekân organizasyonu bakımından halâ geleneksel dokunun izlerini taşımaktadır.

Kaynak:
Güney Marmara Kalkınma Ajansı, TR22 Güney Marmara Bölge Planı Taslağı (2014-2013),